Είναι σημαντικό από τα πρώτα χρόνια της ζωής, οι γονείς να βοηθούν τα παιδιά να διαμορφώσουν μια θετική και δυνατή εικόνα για τον εαυτό τους και να τα διδάξουν την έννοια της αποδοχής και του σεβασμού της διαφορετικότητας. Όταν τα  παιδιά μαθαίνουν να σέβονται τον εαυτό τους και συγχρόνως να εκτιμούν τη διαφορετικότητα των άλλων, είναι καλύτερα προετοιμασμένα να ζήσουν, να μάθουν και να εργαστούν σε μια ποικιλόμορφη κοινωνία.

Η καλλιέργεια του σεβασμού προς τον άλλον είναι η ρίζα της πρόληψης του σχολικού εκφοβισμού (bullying). Όταν τα παιδιά διδάσκονται να φέρονται με σεβασμό στους άλλους και αναγνωρίζουν πως όλοι οι άνθρωποι  έχουν αξία, είναι λιγότερο πιθανό να επιδείξουν συμπεριφορές που έχουν ως στόχο να φοβίσουν, να προσβάλλουν  ή να μειώσουν ένα άτομο. 

Από έρευνες γνωρίζουμε, πως τα παιδιά από την ηλικία των 3 ετών αρχίζουν να αναγνωρίζουν τις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων  όσον αφορά το φύλο, τη φυλή,  την εθνικότητα, το μέγεθος  και τις σωματικές και νοητικές ικανότητες. Επίσης έρευνες έδειξαν, πως τα παιδιά άνω των 5 ετών είναι ικανά  να αφομοιώνουν τόσο τις θετικές στάσεις όσο και τις αρνητικές προκαταλήψεις που συνδέονται με τις διαστάσεις της διαφορετικότητας, μέσα από τις αλληλεπιδράσεις που έχουν  με τα μέλη της οικογένειας τους και με άλλα σημαντικά άτομα στη ζωή τους.

Πως μπορούμε εμείς  οι γονείς να διδάξουμε το σεβασμό και την αποδοχή;

Καταρχήν, οι γονείς πρέπει να ακούν με προσοχή τις ερωτήσεις των παιδιών για τις διαφορές που εντοπίζουν  μεταξύ των ανθρώπων, ώστε να  μπορέσουν στη συνέχεια να διδάξουν την αποδοχή και το σεβασμό της διαφορετικότητας, χρησιμοποιώντας   διάφορους τρόπους και παραδείγματα.  

Επιδείξτε το σεβασμό μέσα από τη συμπεριφορά σας και γίνετε πρότυπο. Όταν μιλάτε με σεβασμό στο παιδί σας και στους άλλους,  το παιδί παρατηρώντας τη συμπεριφορά σας μαθαίνει να σέβεται. Αποφύγετε τις φωνές, τις απειλές και το σαρκασμό, καθώς είναι χαρακτηριστικά που μεταφέρονται στα παιδιά μέσω της παρατήρησης και της μίμησης.

Αναλογιστείτε το τρόπο που μιλάτε για τους ανθρώπους που είναι διαφορετικοί από εσάς. Αποφύγετε μπροστά στο παιδί φράσεις που συντηρούν στερεότυπα για ένα άτομο ή για μια ομάδα. Αν και μερικά από αυτά μπορεί να φαίνονται  ακίνδυνα,  ωστόσο μπορούν  να εμποδίσουν την υιοθέτηση της αποδοχής και του σεβασμού για τους άλλους.

Επιλέξτε χαρακτηρισμούς που επικεντρώνονται στο άτομο πέρα από την εμφάνιση του, τις διαφορές που έχει ή τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει. Με αυτό τον τρόπο  δείχνετε στο παιδί ότι η «διαφορετικότητα» του ατόμου  είναι μόνο ένα κομμάτι από αυτό που είναι σαν σύνολο. Για παράδειγμα, αντί να περιγράψουμε ένα παιδάκι ως «ανάπηρο» μπορούμε να δείξουμε μεγαλύτερη αποδοχή λέγοντας «το παιδάκι που χρησιμοποιεί το αναπηρικό καροτσάκι για να κινείται». Με αυτό τον τρόπο τονίζουμε περισσότερο τις ικανότητες του ατόμου και λιγότερο τη διαφορετικότητα του.

Συζητήστε για τη διαφορετικότητα, παρέχοντας θετικά παραδείγματα και υπογραμμίζοντας τις ομοιότητες μεταξύ όλων των ανθρώπων.  Επιλέξτε, βιβλία, ταινίες και παιχνίδια που δείχνουν άντρες και γυναίκες σε μη παραδοσιακά επαγγέλματα ή δραστηριότητες, άτομα διαφόρων φυλών σε ηγετικές θέσεις και άτομα με ειδικές ανάγκες να κάνουν διάφορες δραστηριότητες, οικίες προς στο παιδί. Ταυτόχρονα, συζητήστε για τα αρνητικά στερεότυπα που μπορεί να παρουσιάζονται μέσα από τα ΜΜΕ.

Διευκρινίστε στο παιδί τη σημασία της «αποδοχής». Αποδέχομαι σημαίνει δέχομαι τον άλλον γι’ αυτό που είναι και σέβομαι τη διαφορετικότητα του. Δε σημαίνει όμως ότι δέχομαι την άσχημη συμπεριφορά, όπως την επιθετικότητα ή την παραβίαση των κοινωνικών κανόνων. Επίσης,  αποδοχή  σημαίνει να συμπεριφερόμαστε στον άλλο με τον τρόπο που θα θέλαμε να μας συμπεριφέρεται και αυτός, ανεξάρτητα από το πόσο διαφορετικοί είμαστε .

Καλλιεργήστε τον κριτικό τρόπο σκέψης, σε σχέση με τις προκαταλήψεις. Προτρέψτε το παιδί σας να σκεφτεί πως θα ένιωθε αν τα άλλα παιδιά δεν το έπαιζαν, για παράδειγμα εξαιτίας της εμφάνισης του ή του τρόπου που μιλούσε. Ενθαρρύνετε το να συμπεριλαμβάνει και τα παιδιά που είναι διαφορετικά στο παιχνίδι του και να συνεργάζεται μαζί τους.

Δράστε άμεσα αν καταλάβετε ότι το παιδί σας κάνει διακρίσεις. Θέστε ξεκάθαρο κανόνα ότι η εμφάνιση ενός ατόμου δεν αποτελεί αποδεκτό λόγο για να κοροϊδέψει ή να απορρίψει. Συζητήστε, μαζί του το λόγο που αυτή η συμπεριφορά είναι λάθος και τι θα μπορούσε να πει ή να κάνει διαφορετικά.

Βοηθήστε το παιδί να νιώθει καλά για τον εαυτό του, χωρίς να κάνετε συγκρίσεις με τους άλλους. Δώστε θετική ανατροφοδότηση γι’ αυτό που είναι, για το πώς φαίνεται και για τις δεξιότητες που έχει. Τα παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση φέρονται άσχημα συχνά στους άλλους, ενώ τα παιδιά με ισχυρή αυτοεκτίμηση σέβονται τον εαυτό τους και συμπεριφέρονται  στους άλλους με σεβασμό.

Τατιάνα Σαμαρά

Ψυχολόγος, MSc Παιδική και Εφηβική Ψυχική Υγεία (King’ s College London)

Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια