Με επιστημονικούς όρους, τροφική αλλεργία (ή υπερευαισθησία) είναι η επαναλαμβανόμενη ανεπιθύμητη ανοσολογική αντίδραση του οργανισμού σε κάποιο τρόφιμο, που σημαίνει με απλά λόγια ότι το ανοσοποιητικό μας σύστημα αντιδρά επιθετικά σε μια ουσία που τρώμε, γιατί θεωρεί λανθασμένα ότι είναι επικίνδυνη. Όσον αφορά τις αιτίες που το προκαλούν αυτό, φαίνεται πως είναι ένας συνδυασμός γενετικής προδιάθεσης και περιβαλλοντικών παραγόντων, ενώ υπολογίζεται ότι επηρεάζει τα μικρά παιδιά σε ποσοστό που αγγίζει το 8%. Ουσιαστικά, οποιοδήποτε τρόφιμο μπορεί να προκαλέσει μια αλλεργική αντίδραση, ωστόσο οι ομάδες τροφίμων που ευθύνονται για το 90% περίπου των αλλεργικών αντιδράσεων και που πρέπει βάσει νομοθεσίας να δηλώνονται στην σήμανση των προϊόντων είναι οι εξής: γάλα, αυγά, ξηροί καρποί (π.χ. αράπικα φιστίκια, αμύγδαλα, καρύδια, κάστανα κ.ά.), σόγια (βρέφη), σιτάρι, ψάρι και οστρακοειδή.

Η τροφική αλλεργία παρατηρείται συχνά σε παιδία, με δεδομένα να δείχνουν ότι 1 στα 13 παιδιά ηλικίας κάτω των 18 ετών εμφανίζει τροφική αλλεργία. Υπάρχουν τρεις τύποι τροφικής αλλεργίας με βάση τα συμπτώματα και πότε αυτά εκδηλώνονται:

Τροφική αλλεργία- μεσολαβούμενη από τα αντισώματα lgE. Αποτελεί τον πιο κοινό τύπο τροφικής αλλεργίας, που πυροδοτείται από την παραγωγή της ανοσοσφαιρίνης Ε. Τα συμπτώματα εμφανίζονται άμεσα, στα επόμενα δευτερόλεπτα ή λεπτά από την κατανάλωση της τροφής, στην οποία ανιχνεύεται το αλλεργιογόνο.
Υπάρχει μεγαλύτερος κίνδυνος εμφάνισης αναφυλαξίας σε αυτόν τον τύπο τροφικής αλλεργίας.

Τροφική αλλεργία- μη μεσολαβούμενη από τα αντισώματα lgE. Δεν πυροδοτείται από την παραγωγή της ανοσοσφαιρίνης Ε. Τα συμπτώματα δεν εμφανίζονται άμεσα, αντιθέτως μπορεί να εκδηλωθούν μετά από ώρες ή μέρες, καθιστώντας δύσκολη τη διάγνωση της.

Τροφική αλλεργία-Μικτή και μη μεσολαβούμενη από τα αντισώματα lgE.

Τα κρούσματα τροφικής αλλεργίας σε παιδιά είναι συχνότερα στις ηλικίες 0-2 ετών και τα κλινικά συμπτώματα/ διαταραχές μπορεί να περιλαμβάνουν:

Γαστρεντερικό σύστημα: Σύνδρομο της Στοματικής Αλλεργίας (αγγειοοίδημα χειλέων, γλώσσας και υπερώας), Γαστρεντερική αναφυλαξία, Ηωσινοφιλική Γαστρεντεροπάθεια (π.χ. ανεπαρκής πρόσληψη βάρους, έμετοι, αιμορραγία ανώτερου ή κατώτερου πεπτικού), Ηωσινοφιλική οισοφαγίτιδα, Κοιλιοκάκη (διάρροια ή στεατόρροια, διάταση κοιλίας, και απώλεια βάρους) κτλ

Αναπνευστικό σύστημα: Αλλεργική ρινοεπιπεφυκίτιδα (πχ. δάκρυα, φτέρνισμα, ρινική συμφόρηση), Άσθμα

Δέρμα: Οξεία και Χρόνια κνίδωση, Ατοπική δερματίτιδα/ έκζεμα, Ερπητοειδής δερματίτιδα

Γενικευμένη αναφυλαξία

Δυνητικά όλα τα τρόφιμα μπορούν να οδηγήσουν σε πρόκληση αλλεργικής αντίδρασης.

Ωστόσο, υπάρχουν κάποια τρόφιμα, τα οποία είναι αυτά που συνήθως ενοχοποιούνται στις περισσότερες περιπτώσεις. Στην Ευρώπη τα 14 τρόφιμα που φαίνεται να παρουσιάζουν το μεγαλύτερο κίνδυνο για πρόκληση αλλεργίας είναι: 

• Δημητριακά που περιέχουν γλουτένη (σιτάρι, κριθάρι, σίκαλη, βρώμη σε μικρότερο βαθμό, και κατ' επέκταση ψωμί, αρτοσκευάσματα, παξιμάδια κ.α.)
• Οστρακοειδή όπως καβούρια, καραβίδες, γαρίδες, αστακοί
• Αυγά και προϊόντα με βάση τα αυγά (ομελέτες, μαγιονέζα, σως, κέικ, τσουρέκια, αρτοπαρασκευάσματα κ.α.)
• Ψάρια
• Αραχίδες (αράπικα φιστίκια) και προϊόντα με βάση τις αραχίδες

• Σόγια και προϊόντα με βάση τη σόγια

• Γάλα και προϊόντα γάλακτος
• Καρποί με κέλυφος και προϊόντα με βάση αυτά (αμύγδαλα, φουντούκια, καρύδια, κάσιους, πεκάν, καρύδια Βραζιλίας, φυστίκια, μακαντέμια)
• Σέλινο και προϊόντα με βάση το σέλινο

• Σινάπι και προϊόντα με βάση το σινάπι (κυρίως μουστάρδες και διάφορες σως)

• Σπόροι σησαμιού και παράγωγα
• Το διοξείδιο του θείου και οι θειώδεις ενώσεις σε συγκεντρώσεις άνω των 10 mg/kg
  (χρησιμοποιείται ως συντηρητικό σε διάφορα τρόφιμα, όπως στα αποξηραμένα φρούτα, αρτοπαρασκευάσματα, κρασί, μηλίτης, λουκάνικα και αλλαντικά, ζελέ, μαρμελάδες φρούτων κ.α.)
• Λούπινο και προϊόντα με βάση το λούπινο (όσπριο που ανήκει στην οικογένεια των φαβοειδών)
• Μαλάκια και προϊόντα με βάση τα μαλάκια

Όταν ο επαγγελματίας υγείας, ο γονέας ή ο κηδεμόνας του παιδιού υποπτευθεί την υπάρξη κάποιας τροφικής αλλεργίας θα πρέπει να απευθυνθεί άμεσα σε έναν αλλεργιολόγο καθώς είναι ο πιο κατάλληλος επαγγελματίας για τη διάγνωση της τροφικής αλλεργίας.

Αρχικά, ο/η αλλεργιολόγος θα πάρει προσεκτικά το ιατρικό ιστορικό του παιδιού, το οποίο είναι το σημαντικότερο εργαλείο στην αναζήτηση της τροφικής αλλεργίας. Θα προσπαθήσει να συγκεντρώσει πληροφορίες:

1. Για την ύπαρξη οικογενειακού ιστορικού τροφικών αλλεργιών ή διαφόρων συμπτωμάτων που μπορεί να υποδεικνύουν την ύπαρξη κάποιας τροφικής αλλεργίας.
2. Για τη συχνότητα, την οξύτητα και τη φύση των συμπτωμάτων που εμφανίζει το παιδί, καθώς και για το χρόνο που μεσολαβεί ανάμεσα στην κατανάλωση μιας τροφής και την αλλεργική αντίδραση.

Το ιστορικό θα βοηθήσει τον αλλεργιολόγο να καθορίσει τον τύπο της τροφικής αλλεργίας, εάν υπάρχει.

Στην περίπτωση που υπάρχουν ενδείξεις για την τροφική αλλεργία-μεσολαβούμενη από τα αντισώματα lgE, συστήνεται το παιδί να υποβληθεί σε:

• Δερματική δοκιμασία (skin prick test). Ο/η ιατρός τοποθετεί στο αντιβράχιο του ασθενούς, και σε συγκεκριμένες αποστάσεις μεταξύ τους, σταγόνες που περιέχουν σε αραιωμένη μορφή το υπό έλεγχο πιθανό αλλεργιογόνο. Ακολουθεί μικρός νυγμός (τσίμπημα) του δέρματος με καρφίδα/λανσέτα διαμέσου της σταγόνας και γίνεται ανάγνωση του αποτελέσματος σε 15-20 λεπτά.
  Εάν εντός 15-20 λεπτών παρουσιαστεί πομφός, ερυθρότητα και κνησμός τοπικά στο σημείο νυγμού, η δοκιμασία θεωρείται θετική. Πρόκειται δηλαδή για μία τοπικά ήπια αντίδραση, που μοιάζει με τσίμπημα κουνουπιού και η οποία υποχωρεί σε λίγες ώρες χωρίς να αφήνει κάποιο σημάδι.
  
  
  
• Εργαστηριακές εξετάσεις αίματος για συγκεκριμένα αντισώματα lgE. Η εξέταση περιλαμβάνει λήψη δείγματος αίματος και έλεγχο για την ύπαρξη ειδικών αντισωμάτων IgE έναντι κάθε ύποπτου αλλεργιογόνου.

Στην περίπτωση που υπάρχουν ενδείξεις για την τροφική αλλεργία-μη μεσολαβούμενη από τα αντισώματα lgE, συστήνεται το παιδί να υποβληθεί σε:

• Σε μία δίαιτα αποκλεισμού και επανεισαγωγής του πιθανού αλλεργιογόνου. Σε αυτήν την περίπτωση το τρόφιμο που φέρεται να προκαλεί την αλλεργική αντίδραση αποκλείεται από τη διατροφή για 4-6 εβδομάδες. Στη συνέχεια επανεισάγεται και παρακολουθείται η αντίδραση του οργανισμού και η εμφάνιση ή όχι των συμπτωμάτων. Αυτή η διαδικασία ίσως χρειαστεί να γίνει σε συνεργασία με τον αλλεργιολόγο καθώς ενδέχεται να παρατηρηθεί έντονη αλλεργική αντίδραση, που θα πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα και το παιδί να λάβει ιατρική φροντίδα.

Στο εμπόριο κυκλοφορούν διάφορα εναλλακτικά διαγνωστικά τεστ όπως το λευκοκυτταροτοξικό τεστ (test του Bryan), τεστ εφαρμοσμένης κινησιολογίας, τεστ ανάλυσης τρίχας, ηλεκτροδερμικό τεστ (VEGA) κ.α. Οι συστάσεις αναφέρουν ότι δεν συνίστανται για τη διάγνωση τροφικών αλλεργιών.

Η τροφική δυσανεξία (π.χ. δυσανεξία στη λακτόζη, δυσανεξία στη γλουτένη κ.ά.) δεν είναι αλλεργία. Πρόκειται για μια μη ανοσολογική αντίδραση σε κάποιο τρόφιμο ή πρόσθετο τροφίμου που καταναλώνουμε, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε μια φυσιολογική αντίδραση (π.χ. διάρροια, τυμπανισμός, δερματικός ερεθισμός κ.ά.).

«Η διάγνωση των τροφικών αλλεργιών μπορεί να γίνει μόνο από τον γιατρό του παιδιού σας, ο οποίος θα πρέπει να χρησιμοποιεί μόνο στοιχειοθετημένες, τυποποιημένες διαδικασίες για τον σκοπό αυτό. Όταν υπάρχει υποψία τροφικής αλλεργίας, ο/η ασθενής θα πρέπει να αξιολογείται από αλλεργιολόγο, ο οποίος έχει την απαιτούμενη κατάρτιση και πείρα ώστε να επιλέγει και να ερμηνεύει τα κατάλληλα διαγνωστικά τεστ».

Προς το παρόν, δεν υπάρχει ίαση για τις τροφικές αλλεργίες. Εφόσον το μωρό ή το παιδί σας διαγνωσθεί με αλλεργία, θα πρέπει να αφαιρεθούν από το διαιτολόγιό του όλες οι αλλεργιογόνες τροφές που κρίνονται υπεύθυνες. Είναι η λεγόμενη «δίαιτα αποφυγής», που αποτελεί βασικό εργαλείο για την αντιμετώπιση των αλλεργιών, μαζί βέβαια με τυχόν επείγουσες θεραπείες που μπορεί να χρειάζεται μια έντονη αλλεργική αντίδραση. Ο πλήρης αποκλεισμός των αλλεργιογόνων τροφών απαιτεί να διαβάζετε τα συστατικά που αναγράφονται στις ετικέτες όλων των συσκευασμένων τροφίμων, ροφημάτων, φαρμάκων και συμπληρωμάτων, όπως επίσης των προϊόντων περιποίησης που έρχονται σε επαφή με το δέρμα (λοσιόν, αντηλιακά κ.ά.) αλλά και μη φαγώσιμων ειδών που μπορεί ένα μικρό παιδί να αγγίξει ή και να βάλει στο στόμα (π.χ. δακτυλομπογιές), ώστε να διαπιστώσετε αν περιέχουν κάποιο τροφικό αλλεργιογόνο.

Είναι εξαιρετικά σημαντικό να διαβάζετε οτιδήποτε αναγράφεται στις ετικέτες όλων των συσκευασμένων τροφίμων, ροφημάτων αλλά και μη εδώδιμων προϊόντων (π.χ. περιποίησης, ειδών χειροτεχνίας κ.ά.) τα οποία φτάνουν στα χέρια του παιδιού σας! Προσέχοντας τυχόν αναφορές σε συγκεκριμένα αλλεργιογόνα που μπορεί να περιέχουν και αναζητώντας συστατικά τα οποία πρέπει να αποφεύγονται, διασφαλίζετε ότι δεν θα έρθει κατά λάθος σε επαφή με αλλεργιογόνες τροφές.

Οι συστάσεις για την αποφυγή της τροφικής αλλεργίας σε βρέφη και παιδιά αναφέρουν ότι:

• Παρότι, δεν συστήνεται ο αποκλειστικός μητρικός θηλασμός ως μέσο για την αποτροπή της εμφάνισης τροφικών αλλεργιών στο νεογνό, θα πρέπει να προτιμάται καθώς έχει πολλά σημαντικά οφέλη για την υγεία τόσο του νεογνού όσο και της μητέρας.
• Η χρήση βρεφικής φόρμουλας υδρολυμένου γάλακτος (υποαλλεργικό γάλα) δεν είναι ακόμα γνωστό εάν αποτρέπει την εμφάνιση αλλεργίας στο αγελαδινό γάλα στα βρέφη. Σε περίπτωση που δεν είναι εφικτός ο μητρικός θηλασμός, η επιλογή του κατάλληλου υποκατάστατου μητρικού γάλακτος γίνεται πάντα σε συνεννόηση με το/ τη γιατρό και ανάλογα με τη συγκεκριμένη περίπτωση και τις ανάγκες του βρέφους.
• Προτείνεται η εισαγωγή τροφίμων μεταξύ του 4ου-6ου μήνα ζωής του βρέφους. Υπάρχει πιθανότητα να σχετίζεται με την αποτροπή των τροφικών αλλεργιών στα βρέφη και στα παιδιά.
• Θα πρέπει να εισάγονται σταδιακά διάφορα τρόφιμα (συμπεριλαμβανομένου των βασικών αλλεργιογόνων τρόφιμων). Δεν θα πρέπει να καθυστερείτε την εισαγωγή των βασικών “ένοχων” τροφίμων.
• Εισάγετε μόνο ένα βασικό αλλεργιογόνο τρόφιμο τη φορά, ώστε να μπορέσετε να αναγνωρίσετε τυχόν αλλεργική αντίδραση.
• Εάν το βρέφος εμφανίσει συμπτώματα τροφικής αλλεργίας θα πρέπει να αναζητήσετε άμεσα ιατρική βοήθεια.
• Εφόσον, ελέγξετε την αντίδραση του οργανισμού σε ένα τρόφιμο καλό είναι το εντάσσετε συχνά ως μέρος της βρεφικής διατροφής (π.χ. δύο φορές/εβδομάδα).
• Υπάρχουν κάποια δεδομένα που δείχνουν ότι η εισαγωγή του καλά βρασμένου αυγού, συμπληρωματικά της βρεφικής δίαιτας μεταξύ του 4ου-6ου μήνα ζωής του βρέφους μπορεί να αποτρέψει την εμφάνιση αλλεργίας στο αυγό.