Πέρα από τελευταίος μήνας του φθινοπώρου, είναι και ο μήνας του μούστου. Ο λόγος φυσικά για τον Νοέμβριο, που στην ελληνική επαρχία, έδινε το σύνθημα να ζωντανέψουν τα… πατητήρια, αμέσως μετά τον τρύγο. Κάπως έτσι ξεκινούσε το μαγικό ταξίδι του σταφυλιού. Στη λαϊκή μας παράδοση, ο Νοέμβριος συχνά λέγεται και «Κρασομηνάς», γιατί τότε γίνονται τα πρώτα κρασιά. Κι ο μούστος είναι το πρώτο βήμα σ’ αυτήν τη μαγική διαδρομή - ένα σύμβολο μετάβασης, από τον καρπό του καλοκαιριού στο ποτό που θα συνοδέψει τις παρέες όλον τον χειμώνα.

Τι είναι όμως ο μούστος; Μα φυσικά, ο χυμός από φρεσκοπατημένα στα- φύλια – ζαχαρώδης, πηκτός, αρωματικός, γεμάτος υποσχέσεις. Από αυτόν θα γεννηθεί το κρασί. Μέχρι όμως να συμβεί το θαύμα της ζύμωσης, οι νοικοκυρές διαχρονικά έβρισκαν κι άλλους τρόπους να τον αξιοποιήσουν. Έτσι γεννήθηκαν γλυκίσματα που μέχρι σήμερα έχουν ξεχωριστή θέση στη μνήμη μας: η μουσταλευριά, τα μουστοκούλουρα, ακόμη και το πετιμέζι, το παχύρρευστο σιρόπι που έδινε γλύκα όλο τον χειμώνα.

Η παρασκευή του μούστου ήταν μια διαδικασία σχεδόν τελετουργική. Από το πατητήρι στο καζάνι, από το ξεζούμισμα στον βρασμό. Κι όσο έβραζαν τα καζάνια, μαζεύονταν μικροί-μεγάλοι γύρω τους, ανταλλάσσοντας κουβέντες και χωρατά, και περίμενοντας με λαχτάρα να δοκιμάσουν την πρώτη κουταλιά ζεστής μουσταλευριάς.

Χάρη στον μούστο, το φθινόπωρο αποκτούσε γεύση και η κοινότητα ένωνε τις δυνάμεις της για να μη χαθεί ούτε σταγόνα από τον πολύτι- μο χυμό. Κι ακόμη κι αν σήμερα δεν ζούμε πια με τον ρυθμό του τρύγου, κάθε φορά που δοκιμάζουμε ένα μουστοκούλουρο ή μια κουταλιά πετιμέζι, ξυπνούν μνήμες μιας Ελλάδας αλλιώτικης. Μιας Ελλά- δας που ήξερε να γιορτάζει τη ζωή μέσα από τις γεύσεις της. Σαν κάτι Νοέμβρηδες άλλων εποχών, που μοσχοβολούσαν μούστο, παράδοση και καλή καρδιά.